AHA, BHA và PHA đều là các axit hữu cơ dùng để làm lỏng liên kết giữa các tế bào sừng già trên bề mặt da, giúp chúng bong ra đều hơn. Khác biệt chính nằm ở chỗ chúng tan trong gì và phân tử lớn hay nhỏ: AHA tan trong nước và làm việc trên bề mặt; BHA (axit salicylic) tan trong dầu nên đi được vào lỗ chân lông; PHA có phân tử lớn, thấm chậm, nên dịu hơn.
Vì vậy, da dầu, có mụn đầu đen thường hợp BHA; da khô, xỉn màu, có thâm nâu thường hợp AHA; da nhạy cảm hoặc người mới bắt đầu có thể thử PHA hoặc AHA phân tử lớn như axit mandelic. Bài này giúp bạn đọc đúng tên từng axit trên bảng thành phần, hiểu nồng độ và độ pH, và tránh các lỗi dùng axit hay làm hỏng hàng rào da.
Ba nhóm axit nhìn cạnh nhau
Tên trên bảng thành phần là tên INCI tiếng Anh. Bảng dưới gom các tên hay gặp nhất:
| Nhóm | Tên thường gặp trên bảng thành phần | Tan trong | Làm việc ở đâu | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| AHA | Glycolic Acid, Lactic Acid, Mandelic Acid, Citric Acid, Malic Acid, Tartaric Acid | Nước | Bề mặt lớp sừng | Da khô, xỉn màu, sần, thâm nâu nhẹ |
| BHA | Salicylic Acid (đôi khi ghi Betaine Salicylate, Willow Bark Extract là nguồn tự nhiên lượng thấp) | Dầu | Bề mặt và bên trong lỗ chân lông | Da dầu, mụn đầu đen, mụn ẩn, lỗ chân lông dễ tắc |
| PHA | Gluconolactone, Lactobionic Acid | Nước | Bề mặt, thấm chậm | Da nhạy cảm, da khô, người mới dùng axit |
Trong nhóm AHA, các axit không giống nhau. Glycolic có phân tử nhỏ nhất nên thấm nhanh, tác dụng rõ nhưng cũng dễ châm chích nhất. Lactic lớn hơn một chút, đồng thời có khả năng giữ ẩm nên thường dịu hơn với da khô. Mandelic phân tử lớn hơn nữa, thấm chậm, hay được chọn cho da nhạy cảm hoặc da sẫm màu dễ để lại thâm sau kích ứng. Citric, malic, tartaric thường chỉ góp mặt ở lượng nhỏ, nhiều khi để chỉnh độ pH chứ không phải để tẩy da.
Nồng độ và độ pH: vì sao cùng 5% mà mỗi sản phẩm một khác
Một axit chỉ "hoạt động" mạnh khi công thức có độ pH đủ thấp để còn nhiều phân tử axit tự do. Cùng 5% axit glycolic, sản phẩm có pH 3,5 sẽ mạnh hơn rõ rệt so với sản phẩm pH 4,5. Đó là lý do bạn không thể chỉ nhìn phần trăm để so hai sản phẩm.
Một số mốc tham khảo: tại Mỹ, cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm khuyến nghị sản phẩm AHA dùng tại nhà có nồng độ không quá 10% và pH từ 3,5 trở lên; nồng độ cao hơn thuộc về peel do người có chuyên môn thực hiện. Với BHA, axit salicylic trong sản phẩm bôi hằng ngày thường ở khoảng 0,5–2%. Toner, serum dùng tại nhà phần lớn nằm trong các khoảng này.
Nồng độ thấp không có nghĩa là vô dụng. Với người mới, một sản phẩm AHA 5% hay BHA 0,5–1% dùng hai ba lần mỗi tuần thường đủ để thấy da mịn hơn sau vài tuần. Tăng nồng độ, tăng tần suất là việc làm từ từ, khi da đã quen, chứ không phải điểm xuất phát.
Một lưu ý về quy định tại Việt Nam: mỹ phẩm phải tuân theo giới hạn chung của khối ASEAN về nồng độ một số chất. Sản phẩm axit nồng độ cao dạng peel, nhất là hàng không có nhãn phụ tiếng Việt, không nên tự dùng tại nhà.
Chọn theo loại da và vấn đề
Da dầu, mụn đầu đen, mụn ẩn li ti. BHA là lựa chọn hợp lý đầu tiên vì tan trong dầu, giúp làm thông chất bã trong lỗ chân lông. Bắt đầu 0,5–1% hoặc 2% cách ngày, buổi tối.
Da khô, sần, xỉn màu. AHA, đặc biệt lactic acid, vừa làm bong lớp sừng già vừa giúp giữ ẩm. Dùng sau rửa mặt buổi tối, kết thúc bằng kem dưỡng.
Thâm nâu sau mụn, da không đều màu. AHA giúp lớp tế bào chứa sắc tố bong dần; hiệu quả cần vài tháng và luôn đi cùng kem chống nắng. Thâm đỏ (mạch máu) phản ứng với axit kém hơn.
Da nhạy cảm, da dễ đỏ. Thử PHA hoặc mandelic ở nồng độ thấp, một đến hai lần mỗi tuần. Nếu da đang kích ứng, chưa nên dùng bất kỳ axit nào.
Da hỗn hợp. Có thể dùng BHA cho vùng chữ T và AHA nhẹ hoặc chỉ kem dưỡng cho hai bên má. Không cần bôi cùng một sản phẩm cho cả mặt.
Da sẫm màu, dễ để lại vết thâm sau viêm. Ưu tiên nồng độ thấp, tăng chậm; kích ứng vì quá tay có thể để lại thâm lâu hơn vấn đề ban đầu.
Bắt đầu dùng axit trong sáu tuần đầu
Một lịch khởi động thận trọng giúp da làm quen mà không bị "cháy":
- Thử ở một vùng nhỏ dưới hàm ba buổi tối liên tiếp. Không đỏ rát kéo dài thì bắt đầu.
- Tuần 1–2: dùng hai buổi tối mỗi tuần, cách nhau ít nhất hai ngày. Bôi lên da khô hoàn toàn sau rửa mặt, tránh vùng mắt, khoé mũi, khoé miệng.
- Chờ vài phút cho axit khô rồi bôi kem dưỡng đơn giản, không thêm hoạt chất mạnh khác trong cùng buổi.
- Tuần 3–4: nếu da ổn, tăng lên ba buổi mỗi tuần.
- Tuần 5–6: giữ tần suất đã hợp, không vội tăng nồng độ. Nhiều người dừng ở mức ba buổi mỗi tuần mãi mà da vẫn tốt.
- Sáng hôm sau và mọi buổi sáng: kem chống nắng đủ lượng. AHA làm da nhạy cảm với tia UV hơn trong thời gian dùng và một thời gian sau khi dừng.
Châm nhẹ vài giây khi bôi là bình thường với nhiều sản phẩm axit. Rát kéo dài, da căng bóng như được "đánh bóng", bong vảy mảng, đỏ lan rộng là dấu hiệu quá tay: dừng axit, chỉ dùng sữa rửa mặt dịu, kem dưỡng và kem chống nắng cho tới khi da dịu hẳn.
Hiểu lầm "đẩy mụn" và dấu hiệu bị kích ứng thật
Khi mới dùng BHA hay AHA, một số người thấy mụn nổi lên nhiều hơn trong vài tuần đầu ở đúng những vùng vốn hay nổi mụn. Hiện tượng này thường được gọi là đẩy mụn: các nhân mụn vốn đã hình thành bên dưới bị đẩy nhanh lên bề mặt. Nó thường giảm dần sau bốn đến sáu tuần.
Nhưng không phải mụn nào xuất hiện sau khi dùng axit cũng là đẩy mụn. Nếu mụn nổi ở những vùng trước đây không có, nổi kèm ngứa, rát, mẩn đỏ lan, hoặc kéo dài hơn sáu đến tám tuần mà không giảm, nhiều khả năng da đang kích ứng hoặc không hợp công thức. Lúc đó nên dừng thay vì "cố cho qua".
Một phép thử đơn giản: ghi lại chỗ nổi mụn trước khi bắt đầu. Đẩy mụn thường nằm đúng bản đồ cũ của bạn; kích ứng thường lan ra cả những chỗ vốn sạch. Với mụn viêm sưng đau, mụn nang, hay mụn để lại sẹo, axit bán tự do không phải là giải pháp chính; bạn nên gặp bác sĩ da liễu.
Trong giai đoạn đầu, đừng cùng lúc đổi sữa rửa mặt, kem dưỡng và kem chống nắng mới. Nếu đổi nhiều thứ một lúc mà mụn nổi lên, bạn sẽ không biết nên đổ cho axit hay cho sản phẩm khác. Giữ nguyên mọi thứ, chỉ thêm axit, quan sát sáu tuần, rồi mới tính bước tiếp theo. Cách làm chậm này nghe tốn thời gian, nhưng thực ra nhanh hơn nhiều so với vòng lặp đổi sản phẩm liên tục vì không rõ thủ phạm.
Những kết hợp nên cẩn thận với axit
Axit tự nó thường không nguy hiểm; vấn đề đến từ việc chồng quá nhiều thứ cùng tác động lên lớp sừng:
- Axit cộng retinol cùng buổi tối. Với người mới, dễ khô, bong, rát. Tách sang các tối khác nhau.
- Hai sản phẩm axit chồng nhau, ví dụ toner AHA rồi serum BHA rồi mặt nạ tẩy da chết. Chọn một sản phẩm axit chính cho mỗi buổi.
- Axit cộng tẩy tế bào chết dạng hạt, máy rửa mặt chà mạnh trong cùng ngày. Một kiểu tẩy là đủ.
- Axit trước khi tẩy lông, wax, cạo mặt hoặc ngay sau đó. Da vừa bị lấy đi lớp ngoài rất dễ rát.
- Axit khi đang điều trị theo đơn (thuốc bôi trị mụn, trị nám). Hỏi bác sĩ trước, vì nhiều thuốc kê đơn đã đủ mạnh.
Axit kết hợp tốt với niacinamide, ceramide, axit hyaluronic, kem dưỡng phục hồi và tất nhiên là kem chống nắng. Nếu da bạn thấy ổn khi dùng niacinamide ngay sau axit thì không cần tách.
Ví dụ: đọc nhãn hai sản phẩm axit giả định
Hai sản phẩm dưới đây là ví dụ giả định, cùng được quảng cáo là "tẩy da chết hoá học dịu nhẹ". Đọc bảng thành phần rút gọn để thấy chúng khác nhau thế nào:
- Sản phẩm A (toner): Water, Glycolic Acid, Butylene Glycol, Sodium Hydroxide, Glycerin, Aloe Barbadensis Leaf Juice, Panthenol, Parfum. Glycolic đứng thứ hai, ngay sau nước, nghĩa là nồng độ đáng kể. Có sodium hydroxide để nâng pH, không biết chính xác pH bao nhiêu. Có Parfum. Đây là sản phẩm khá mạnh, hợp da dày, da dầu đã quen axit; không hợp da nhạy cảm.
- Sản phẩm B (serum): Water, Glycerin, Gluconolactone, Niacinamide, Lactic Acid, Sodium Hyaluronate, Allantoin, Phenoxyethanol. PHA đứng thứ ba, lactic acid đứng sau niacinamide, không có hương liệu. Đây là công thức dịu, hợp người mới hoặc da khô.
- Điều không đọc được: cả hai đều không ghi phần trăm và pH. Nếu nhà sản xuất có công bố trên hộp hay trên trang chính thức thì dùng thông tin đó; không có thì phản ứng của da trong hai tuần đầu là thước đo thực tế.
- Chữ "willow bark": nếu thấy Salix Alba Bark Extract (chiết xuất vỏ liễu) được giới thiệu như BHA tự nhiên, nên hiểu rằng lượng axit salicylic tự nhiên trong chiết xuất thường thấp và không tương đương với Salicylic Acid ghi riêng.
Bài học từ ví dụ: chữ "dịu nhẹ" trên mặt hộp không nói gì nhiều. Vị trí của axit trong bảng, loại axit, có hương liệu hay không, và có chất phục hồi đi kèm hay không mới cho bạn manh mối thật.
Câu hỏi thường gặp
Toner AHA BHA có thay được sữa rửa mặt không?
Không. Sữa rửa mặt làm sạch bụi, dầu, kem chống nắng; toner axit là bước điều trị bôi lên da đã sạch. Bỏ qua bước làm sạch rồi dùng axit lên da còn dầu và bụi vừa kém hiệu quả vừa dễ kích ứng.
Dùng BHA rồi có cần nặn mụn đầu đen nữa không?
BHA giúp làm lỏng chất bã trong lỗ chân lông theo thời gian, nhiều người thấy mụn đầu đen giảm mà không cần nặn. Tự nặn, nhất là dùng móng tay hay dụng cụ không sạch, dễ gây viêm, thâm và giãn lỗ chân lông.
Bao lâu thì thấy kết quả khi dùng AHA hoặc BHA?
Da mịn hơn thường thấy sau hai đến bốn tuần. Mụn đầu đen giảm, thâm nâu mờ đi cần khoảng hai đến ba tháng dùng đều kèm chống nắng. Nếu sau ba tháng không khác, nên xem lại sản phẩm hoặc hỏi bác sĩ.
Có nên dùng axit vào mùa hè nắng gắt không?
Có thể, nếu bạn bôi kem chống nắng nghiêm túc và bôi lại khi ra đường lâu. Người hay đi xe máy giữa trưa, làm việc ngoài trời nhiều có thể giảm tần suất AHA trong những tháng nắng nhất. BHA và PHA ít làm da nhạy nắng hơn AHA.
Đang mang thai có dùng được BHA không?
Axit salicylic nồng độ thấp trong sản phẩm rửa trôi thường được coi là ít đáng lo, nhưng peel nồng độ cao và dùng trên diện rộng thì nên tránh. Mỗi trường hợp khác nhau; hãy hỏi bác sĩ theo dõi thai trước khi giữ hay bỏ sản phẩm có axit.
Da bị bong tróc sau khi dùng axit thì làm sao?
Dừng axit và các hoạt chất mạnh khác. Chỉ dùng sữa rửa mặt dịu, kem dưỡng có ceramide hoặc chất khoá ẩm, và kem chống nắng. Đa số da hồi lại sau một đến hai tuần. Nếu rát, sưng, rỉ dịch hoặc không đỡ, hãy gặp bác sĩ da liễu.