Rạn da là những vệt mảnh, hơi lõm, xuất hiện khi da bị kéo giãn nhanh hơn tốc độ nó kịp thích nghi: tuổi dậy thì lớn vọt, mang thai, tăng hoặc giảm cân nhanh, tập tạ tăng cơ gấp. Về bản chất đây là một dạng sẹo trong lớp bì, nơi các sợi collagen và đàn hồi bị đứt và sắp xếp lại. Vì vậy không có loại dầu hay mẹo tự nhiên nào xoá được vết rạn đã hình thành.
Tin tốt là rạn da vô hại về sức khoẻ, và theo thời gian hầu hết vết rạn nhạt dần từ màu đỏ tím sang màu trắng bạc, mềm và khó thấy hơn. Bài này giải thích vì sao rạn xuất hiện, dưỡng ẩm làm được gì và không làm được gì, khi nào nên gặp bác sĩ da liễu, và cách để vết rạn không còn là chuyện khiến bạn ngại mặc chiếc váy mình thích.
Rạn da hình thành như thế nào
Da có ba lớp chính. Lớp ngoài cùng là thượng bì, mỏng và liên tục thay mới. Bên dưới là lớp bì, chứa mạng lưới collagen giúp da chắc và sợi đàn hồi giúp da co giãn. Khi một vùng da bị căng ra nhanh và kéo dài, mạng lưới này bị kéo quá sức, một số sợi đứt, vùng đó viêm nhẹ rồi lành lại theo kiểu sẹo: sợi mới mảnh hơn, xếp song song, kém đàn hồi.
Kéo giãn không phải yếu tố duy nhất. Nội tiết cũng tham gia: các hormone thuộc nhóm corticoid, dù do cơ thể tiết ra hay từ thuốc bôi, thuốc uống dùng kéo dài, làm giảm khả năng tạo collagen của tế bào da. Đó là lý do có người tăng cân không nhiều mà vẫn rạn, còn người khác tăng nhiều lại ít rạn. Yếu tố gia đình cũng rõ: nếu mẹ hoặc chị em gái từng rạn nhiều khi mang thai, khả năng bạn bị cũng cao hơn.
Vị trí hay gặp là nơi da chịu lực căng nhiều nhất: bụng, hông, đùi, mông, bắp tay, vùng lưng dưới, và ở tuổi dậy thì là quanh đầu gối, bắp chân khi chân dài ra nhanh. Ở người tập tạ, rạn hay xuất hiện ở vai và mặt trước nách khi cơ ngực, cơ vai to lên trong thời gian ngắn.
Hiểu cơ chế này giúp đặt kỳ vọng đúng: thứ bôi ngoài da chủ yếu tác động lên thượng bì, trong khi tổn thương nằm sâu hơn, ở lớp bì.
Rạn đỏ và rạn trắng: hai giai đoạn của cùng một vết
Vết rạn đi qua hai giai đoạn. Biết mình đang ở giai đoạn nào giúp chọn cách chăm và quyết định có nên đi khám hay không:
| Đặc điểm | Rạn mới (rạn đỏ) | Rạn cũ (rạn trắng) |
|---|---|---|
| Màu | Hồng, đỏ, tím; trên da ngăm có thể nâu sẫm | Trắng bạc hoặc nhạt hơn da xung quanh |
| Bề mặt | Hơi gồ hoặc phẳng, có thể ngứa | Lõm nhẹ, mặt da hơi nhăn mịn như giấy |
| Thời gian | Vài tuần đến vài tháng đầu | Sau nhiều tháng đến vài năm |
| Phản ứng với chăm sóc | Còn mạch máu và viêm, đáp ứng điều trị tốt hơn | Đã thành sẹo ổn định, cải thiện chậm và hạn chế |
| Việc nên làm | Dưỡng ẩm đỡ ngứa; nếu muốn điều trị thì đây là thời điểm gặp bác sĩ | Chấp nhận, che khi cần, hoặc hỏi bác sĩ về thủ thuật tại cơ sở y tế |
Một điều nhiều người không biết: rạn đỏ dù trông đáng ngại hơn lại là giai đoạn "còn cơ hội". Khi vết rạn đã trắng, mọi phương pháp, kể cả ở phòng khám, chỉ làm nó mờ và mịn hơn một phần chứ không đưa da về như trước.
Dầu dừa, bơ ca cao, nghệ: dưỡng ẩm làm được gì
Các mẹo truyền tai về rạn da thường xoay quanh dầu dừa, dầu ô liu, bơ ca cao, nghệ tươi, nha đam, lòng trắng trứng. Các nghiên cứu lâm sàng về bơ ca cao và dầu ô liu bôi trong thai kỳ nhìn chung không cho thấy chúng giúp ngừa rạn rõ rệt hơn so với không bôi hoặc bôi kem nền không hoạt chất. Một số nghiên cứu nhỏ thấy kem có chiết xuất rau má hoặc axit hyaluronic có thể giúp ít nhiều, nhưng bằng chứng chưa mạnh.
Vậy có nên bôi không? Có, nhưng vì lý do khác. Da bụng căng lên khi mang thai thường khô và ngứa; da đang lớn nhanh ở tuổi dậy thì cũng hay khô. Dưỡng ẩm đều đặn giúp đỡ ngứa, đỡ gãi. Gãi mạnh làm vùng da đang căng viêm thêm, để lại vết xước và thâm. Massage nhẹ khi thoa cũng là khoảng thời gian thư giãn, và nhiều người thấy vết rạn mềm, ít nổi màu hơn khi da được giữ ẩm.
Với nghệ tươi, cần cẩn thận: nghệ dễ làm vàng da và quần áo, một số người kích ứng. Chanh, giấm hay các hỗn hợp có tính axit mạnh không có tác dụng với rạn mà dễ gây rát. Kem "trị rạn" quảng cáo xoá vết trong vài tuần nên được đọc với sự nghi ngờ, nhất là loại không rõ thành phần hoặc bán kèm lời hứa đổi trả nếu "không hết rạn".
Giảm nguy cơ rạn mới: những việc trong tầm tay
Không có cách nào chắc chắn ngăn rạn, vì phần lớn do cơ địa. Nhưng vài thói quen giúp da chịu được thay đổi tốt hơn:
- Tăng giảm cân từ từ. Khi giảm cân hay tăng cơ, nhịp chậm và đều giúp da kịp thích nghi hơn những đợt thay đổi gấp trong vài tuần.
- Khi mang thai, theo mức tăng cân bác sĩ sản khoa khuyên. Mức này khác nhau tuỳ thể trạng ban đầu của từng người; đừng tự ăn kiêng để tránh rạn.
- Uống đủ nước và ăn đủ đạm. Da cần nguyên liệu để tạo collagen. Đây không phải mẹo trị rạn, chỉ là nền tảng để da khoẻ.
- Dưỡng ẩm ngay sau khi tắm lên bụng, hông, đùi, khi da còn hơi ẩm, giúp đỡ khô và ngứa.
- Không tự dùng kem bôi chứa corticoid kéo dài. Nhiều loại kem trộn, kem "trắng nhanh" không rõ nguồn gốc có chứa chất này; dùng lâu làm da mỏng và rạn.
- Ngủ đủ, hạn chế căng thẳng kéo dài. Cortisol tăng lâu ngày ảnh hưởng tới da, dù không phải nguyên nhân chính.
Nếu đã làm hết những điều trên mà vẫn rạn, đó không phải lỗi của bạn. Ở những người có cơ địa dễ rạn, da vẫn có thể rạn dù chăm kỹ.
Vài tháng đầu khi rạn còn đỏ và ngứa
Dưỡng ẩm hai lần mỗi ngày. Chọn kem hoặc sữa dưỡng không hương liệu, bôi sau khi tắm và trước khi ngủ. Vùng rạn mới thường khô và ngứa hơn da xung quanh, nên đây là việc đáng làm nhất trong giai đoạn này.
Không gãi, không chà. Khi ngứa, chườm khăn mát hoặc vỗ nhẹ thay vì gãi. Cắt móng tay ngắn để lỡ gãi trong lúc ngủ cũng ít trầy xước. Không kỳ cọ hay tẩy da chết mạnh trên vết rạn đỏ.
Mặc đồ mềm, rộng vừa. Cạp quần bó chặt, đường may cứng cọ đúng vào vùng rạn ở hông, bụng làm ngứa và đỏ thêm. Mẹ bầu có thể chọn quần cạp chun mềm, váy suông.
Chống nắng cho vùng rạn hở ra. Tia cực tím làm vùng rạn đỏ lâu nhạt hơn và làm da xung quanh sạm đi, khiến vết rạn trắng sau này càng nổi bật. Che bằng quần áo hoặc dùng kem chống nắng khi mặc đồ để hở.
Ghi lại thời điểm và vị trí. Nếu rạn xuất hiện nhanh bất thường, chụp ảnh ghi ngày để mang theo khi đi khám. Bác sĩ đánh giá dễ hơn khi biết vết rạn đã thay đổi thế nào.
Khi nào nên gặp bác sĩ da liễu
Phần lớn rạn da không cần đi khám. Nhưng có vài trường hợp nên đi: rạn xuất hiện nhiều, rộng, màu tím đậm trong thời gian ngắn mà bạn không tăng cân hay mang thai; kèm theo mặt tròn hơn, tích mỡ ở bụng và gáy, da mỏng dễ bầm, mệt mỏi, huyết áp cao. Đây có thể là dấu hiệu rối loạn nội tiết cần được kiểm tra. Rạn sau một thời gian dài dùng thuốc chứa corticoid cũng nên báo cho bác sĩ đang kê thuốc.
Nếu vết rạn làm bạn khó chịu và muốn điều trị, bác sĩ da liễu có thể cân nhắc thuốc bôi kê đơn hoặc các thủ thuật như laser, lăn kim, ánh sáng tại cơ sở y tế được cấp phép. Những phương pháp này giúp vết rạn mờ và mịn hơn một phần, tốn thời gian, cần nhiều buổi, và đáp ứng khác nhau giữa từng người. Một số thuốc bôi điều trị rạn không được dùng khi mang thai hoặc đang cho con bú, vì vậy đừng tự mua theo lời giới thiệu trên mạng.
Cẩn thận với các cơ sở hứa "xoá rạn vĩnh viễn" hoặc quảng cáo ảnh trước sau quá khác biệt. Thủ thuật xâm lấn làm ở nơi không đủ điều kiện có thể để lại sẹo, nhiễm trùng hoặc tăng sắc tố, nhất là trên làn da châu Á vốn dễ thâm sau viêm.
Mặc đẹp và sống thoải mái với vết rạn
Hầu hết phụ nữ có ít nhiều vết rạn. Chúng chỉ ít khi xuất hiện trên ảnh quảng cáo vì ảnh đã được chỉnh. Khi biết điều đó, nhiều người bớt soi vết rạn trong gương, bớt né những bộ đồ mình thích. Vết rạn ở bụng sau sinh là dấu vết của một giai đoạn cơ thể làm việc rất vất vả, không phải khuyết điểm cần giấu.
Nếu muốn che trong một dịp cụ thể, có vài cách nhẹ nhàng. Với rạn đỏ ở bắp tay, đùi, có thể dùng kem che khuyết điểm có tông vàng hoặc cam nhẹ rồi phủ lớp kem nền cơ thể, giữ bằng phấn mỏng. Với rạn trắng, kem chống nắng có màu hoặc kem dưỡng có hạt bắt sáng nhẹ làm vùng da đều màu hơn. Tránh tắm nắng để "che rạn": vùng rạn không sạm theo da xung quanh nên lại càng rõ, chưa kể nguy cơ cháy nắng.
Một gợi ý thực tế khi chọn trang phục: chất vải mềm, rủ như lụa, linen, cotton dày vừa thường ôm cơ thể nhẹ nhàng hơn chất thun mỏng bó sát, nên chính bạn cũng ít để ý tới vết rạn hơn. Còn lại, lựa chọn mặc gì là của bạn, không phải của vết rạn.
Câu hỏi thường gặp
Rạn da có tự hết không?
Vết rạn không biến mất hoàn toàn vì đó là sẹo trong lớp bì. Tuy vậy, theo thời gian hầu hết vết rạn chuyển từ đỏ tím sang trắng bạc, phẳng hơn và khó thấy hơn nhiều so với lúc mới xuất hiện, kể cả khi không điều trị.
Bôi dầu dừa từ tháng mấy của thai kỳ thì tránh được rạn?
Không có thời điểm nào bôi dầu dừa giúp tránh rạn chắc chắn, vì các nghiên cứu chưa cho thấy dầu thực vật ngừa rạn rõ rệt. Bạn vẫn có thể bôi từ khi bụng bắt đầu khô, ngứa để da dễ chịu, miễn không kích ứng; mọi sản phẩm có hoạt chất nên hỏi bác sĩ sản khoa trước.
Vì sao gầy mà vẫn bị rạn da?
Rạn không chỉ do tăng cân. Tuổi dậy thì lớn vọt chiều cao, tập tạ tăng cơ nhanh, cơ địa gia đình, thay đổi nội tiết hoặc dùng thuốc corticoid kéo dài đều có thể gây rạn ở người có thân hình mảnh.
Rạn da ở tuổi dậy thì có đáng lo không?
Thường không đáng lo. Khi chiều cao và vóc dáng thay đổi nhanh, rạn ở hông, đùi, đầu gối, lưng dưới rất hay gặp và nhạt dần theo năm. Nên đi khám nếu rạn xuất hiện ồ ạt kèm tăng cân nhanh, mặt tròn, mệt mỏi bất thường.
Laser có xoá được rạn trắng không?
Laser và các thủ thuật tại cơ sở y tế giúp rạn trắng mịn và mờ hơn ở một mức độ, thường cần nhiều buổi và không đưa da về như chưa từng rạn. Bác sĩ da liễu sẽ đánh giá loại rạn, màu da và nguy cơ thâm sau thủ thuật trước khi tư vấn.
Kem trị rạn bán online có đáng mua không?
Kem dưỡng có thể giúp da mềm, đỡ ngứa nên không phải vô ích. Hãy tránh sản phẩm hứa xoá rạn trong vài tuần, không ghi rõ thành phần và nơi sản xuất, hoặc nghi có corticoid. Khi đang mang thai, đưa bảng thành phần cho bác sĩ xem trước khi dùng.