Một kem dưỡng ẩm tốt làm ba việc cùng lúc: hút và giữ nước vào lớp sừng (chất giữ ẩm), lấp các khe giữa tế bào để da mềm mịn (chất làm mềm), và tạo lớp màng mỏng hạn chế nước bốc hơi (chất khoá ẩm). Axit hyaluronic thuộc nhóm thứ nhất; ceramide là lipid tự nhiên của hàng rào da, nằm giữa nhóm làm mềm và nhóm phục hồi.
Hiểu cách chia này, bạn đọc bảng thành phần kem dưỡng và chọn đúng loại: da dầu ở thành phố nóng ẩm cần chủ yếu chất giữ ẩm trong một nền nhẹ; da khô, da đang bong vì dùng retinol hay axit cần thêm ceramide và chất khoá ẩm. Bài này giải thích từng nhóm, đọc tên trên bảng thành phần và những lầm tưởng quanh "cấp nước" mà quảng cáo hay dùng.
Hàng rào bảo vệ da: hình dung bức tường gạch và vữa
Lớp ngoài cùng của da, lớp sừng, thường được ví như một bức tường: các tế bào sừng là viên gạch, còn khoảng giữa chúng được lấp bởi "vữa" là hỗn hợp lipid gồm ceramide, cholesterol và axit béo tự do. Ceramide chiếm phần lớn nhất trong lớp vữa này, thường được nhắc là khoảng một nửa khối lượng lipid giữa các tế bào sừng.
Khi lớp vữa đủ và sắp xếp đúng, da giữ được nước bên trong và cản bớt các chất kích ứng từ ngoài vào. Khi lớp vữa thiếu, vì rửa mặt quá kỹ, dùng axit hay retinol quá tay, thời tiết hanh khô, hay do cơ địa như viêm da cơ địa, nước thoát ra nhanh hơn, da căng rít, bong vảy, dễ châm chích khi bôi bất kỳ thứ gì.
Đó là lý do ceramide được đưa vào kem dưỡng: bổ sung một phần "vữa" từ bên ngoài. Một số nghiên cứu cho thấy hỗn hợp có đủ ceramide, cholesterol và axit béo theo tỉ lệ gần với da giúp hàng rào phục hồi tốt hơn so với chỉ một thành phần. Trên bảng thành phần, bạn sẽ thấy ceramide đi cùng cholesterol và các axit béo như linoleic acid, stearic acid trong những công thức được thiết kế theo hướng này.
Hàng rào da cũng thay đổi theo tuổi và theo mùa. Da người lớn tuổi thường có ít lipid hơn, phục hồi chậm hơn; mùa hanh khô ở miền Bắc hay thời gian dài ngồi phòng máy lạnh làm nước bốc hơi nhanh hơn. Vì vậy cùng một người có thể thấy kem dưỡng mùa hè hoàn toàn đủ, nhưng sang mùa đông lại thấy căng rít. Đó không phải kem "hết tác dụng", mà là nhu cầu của da đã khác.
Ba nhóm chất trong kem dưỡng ẩm
Hầu hết kem dưỡng kết hợp cả ba nhóm, tỉ lệ khác nhau tạo ra kết cấu khác nhau:
| Nhóm | Việc làm | Tên hay gặp trên bảng thành phần | Cảm giác |
|---|---|---|---|
| Chất giữ ẩm (humectant) | Hút và giữ nước trong lớp sừng | Glycerin, Sodium Hyaluronate, Hyaluronic Acid, Panthenol, Urea, Butylene Glycol, Propanediol, Sodium PCA | Nhẹ, mát, đôi khi hơi dính nếu nhiều |
| Chất làm mềm (emollient) | Lấp khe giữa tế bào, làm bề mặt mịn | Ceramide NP/AP/EOP, Squalane, Caprylic/Capric Triglyceride, Cetearyl Alcohol, các loại dầu thực vật | Mềm, mượt |
| Chất khoá ẩm (occlusive) | Tạo màng giảm nước bốc hơi | Petrolatum, Dimethicone, Shea Butter, Beeswax, Lanolin | Đặc, bóng, nặng hơn |
Không nhóm nào "tốt hơn" nhóm nào. Da dầu trong mùa hè ở miền Nam thường chỉ cần gel có chất giữ ẩm và một chút chất làm mềm. Da khô mùa hanh miền Bắc, da đang dùng retinol, da quanh mũi bị bong khi cảm cúm cần thêm chất khoá ẩm. Một người có thể dùng hai kem khác nhau theo mùa, thậm chí theo vùng mặt.
Axit hyaluronic: hút nước giỏi nhưng không phải phép màu
Bản chất. Axit hyaluronic là phân tử có sẵn trong da, khả năng giữ nước rất lớn. Trong mỹ phẩm thường gặp dạng muối Sodium Hyaluronate, dễ tan và ổn định hơn.
Câu "giữ nước gấp nghìn lần trọng lượng". Câu này lặp lại rất nhiều trong quảng cáo, nhưng nó mô tả tính chất trong phòng thí nghiệm. Trên da, điều quan trọng là sản phẩm giúp lớp sừng ẩm hơn bao nhiêu và giữ được bao lâu, và điều đó phụ thuộc nhiều vào cả công thức.
Phân tử lớn và nhỏ. Phân tử lớn nằm trên bề mặt, tạo cảm giác mịn mượt tức thì; phân tử nhỏ hơn thấm sâu hơn vào lớp sừng. Nhiều sản phẩm kết hợp vài kích thước. Không có kích thước nào thấm được qua tới lớp bì để "làm đầy" nếp nhăn như tiêm.
Thời tiết khô hanh. Chất giữ ẩm hút nước từ nơi có sẵn: không khí ẩm hoặc lớp da bên dưới. Trong không khí rất khô hoặc phòng máy lạnh cả ngày, chỉ bôi serum axit hyaluronic mà không có lớp kem phủ có thể khiến da vẫn căng. Cách đơn giản: bôi serum lên da còn hơi ẩm, rồi khoá lại bằng kem dưỡng.
Không cần nồng độ cao. Phần lớn serum chỉ dùng nồng độ thấp, thường dưới 2%, vì nhiều hơn làm sản phẩm nhớt và dính. Đừng chọn theo con số lớn.
Đọc ceramide trên bảng thành phần
Ceramide có nhiều loại, tên trên bảng thành phần trông khá rối. Một vài điều giúp đọc nhanh:
- Tên dạng Ceramide NP, Ceramide AP, Ceramide EOP, Ceramide NS là tên theo cấu trúc hoá học. Tên cũ như Ceramide 1, 3, 6-II cũng có thể gặp ở bao bì cũ.
- Phytosphingosine và Sphingosine là các chất liên quan, thường đi kèm trong công thức phục hồi.
- Một số sản phẩm dùng chất "giống ceramide" tổng hợp, ghi tên khác hẳn. Chúng có thể có ích nhưng không tự động tương đương ceramide.
- Ceramide thường đứng ở nửa sau bảng, gần chất bảo quản, vì được dùng ở nồng độ thấp. Điều này bình thường; điều nên tìm là công thức có đi kèm cholesterol và axit béo hay không.
- Ceramide khó hoà tan và cần công thức tốt để phát huy. Chữ "ceramide" to trên mặt hộp không cho biết chất lượng công thức; trải nghiệm thực tế trên da bạn sau hai ba tuần là thước đo đáng tin hơn.
Nếu bạn có viêm da cơ địa hoặc da khô bẩm sinh, kem dưỡng chứa ceramide là lựa chọn bác sĩ da liễu hay nhắc tới như một phần của chăm sóc hằng ngày, nhưng không thay được thuốc khi đang bùng phát.
Chọn và dùng kem dưỡng theo loại da trong khí hậu Việt Nam
Một cách chọn thực tế theo da và mùa:
- Da dầu, mùa nóng: gel hoặc lotion mỏng, có glycerin, sodium hyaluronate, niacinamide; ít dầu đặc, ít bơ. Một lớp mỏng sau serum là đủ.
- Da hỗn hợp: lotion nhẹ cho cả mặt, thêm một lớp kem đặc hơn ở hai bên má hoặc vùng hay khô vào buổi tối.
- Da khô, mùa hanh hoặc ngồi máy lạnh cả ngày: kem có ceramide, cholesterol, squalane, thêm chất khoá ẩm như petrolatum hoặc dimethicone. Bôi lại vào buổi trưa nếu da căng.
- Da đang dùng retinol hoặc axit: kem phục hồi có ceramide làm nền; tránh kem có hương liệu, tinh dầu trong giai đoạn làm quen.
- Mùa nồm ẩm miền Bắc: không khí đã rất ẩm, nhiều người chuyển sang kết cấu nhẹ hơn để không bết.
- Cách bôi: bôi khi da còn hơi ẩm sau rửa mặt hoặc sau serum, lượng bằng hạt đậu đến hạt đậu lớn cho cả mặt, vỗ nhẹ thay vì chà.
Nếu dùng kem dưỡng đều mà da vẫn bong tróc, ngứa, đỏ thành mảng, đặc biệt ở quanh mắt, khuỷu tay, sau gối, hãy gặp bác sĩ da liễu để loại trừ viêm da cơ địa hay viêm da tiếp xúc cần điều trị riêng.
Những lầm tưởng về "cấp nước"
Ngôn ngữ quảng cáo dưỡng ẩm khá rối. Vài điều nên hiểu lại:
- "Da dầu không cần dưỡng ẩm." Da dầu vẫn có thể thiếu nước, nhất là khi dùng sản phẩm trị mụn làm khô. Chọn kết cấu nhẹ thay vì bỏ hẳn.
- "Uống nhiều nước thì da hết khô." Uống đủ nước tốt cho sức khoẻ, nhưng với người không mất nước, uống thêm không thay được việc giữ nước ở lớp sừng.
- "Xịt khoáng cả ngày là cấp nước." Nước bốc hơi rất nhanh, nếu không khoá lại có thể kéo theo độ ẩm của da, khiến da khô hơn. Xịt khoáng chỉ là làm mát.
- "Da cần thở nên đừng bôi kem đặc." Da nhận oxy chủ yếu từ máu, không phải từ không khí qua lớp kem. Kem đặc có thể không hợp với da dầu vì cảm giác nặng và bít tắc, chứ không phải vì "ngạt".
- "Mặt nạ giấy mỗi ngày thay kem dưỡng." Mặt nạ giấy chủ yếu là chất giữ ẩm; sau khi gỡ vẫn nên khoá lại bằng kem.
Dưỡng ẩm là bước nhàm chán nhất nhưng lại là bước giúp mọi hoạt chất khác dễ chịu hơn. Một kem dưỡng hợp da, dùng đều, thường đáng giá hơn một serum đắt dùng thất thường.
Ví dụ: so hai kem dưỡng giả định
Hai kem dưỡng giả định cùng ghi "dưỡng ẩm chuyên sâu". Đọc bảng thành phần rút gọn để biết cái nào hợp với ai:
- Kem A: Water, Glycerin, Dimethicone, Niacinamide, Sodium Hyaluronate, Panthenol, Carbomer, Phenoxyethanol. Nền nước và glycerin, có dimethicone khoá ẩm nhẹ, không có dầu đặc, không bơ. Đây là kết cấu gel kem mỏng, hợp da dầu và da hỗn hợp vào mùa nóng.
- Kem B: Water, Petrolatum, Glycerin, Cetearyl Alcohol, Shea Butter, Squalane, Ceramide NP, Cholesterol, Linoleic Acid, Phenoxyethanol. Có petrolatum đứng thứ hai, bơ shea, squalane, bộ ba ceramide, cholesterol, axit béo. Đây là kem đặc, hợp da khô, da đang bong vì retinol, da vào mùa hanh hoặc dùng ban đêm.
- Điểm giống: cả hai không có hương liệu, đều có chất giữ ẩm, đều hợp với da nhạy cảm ở mức độ khác nhau.
- Điểm cần thử: kem B có thể quá nặng với da dầu ở vùng chữ T; kem A có thể không đủ cho da rất khô trong phòng máy lạnh cả ngày.
Hai sản phẩm này không hơn kém nhau; chúng dành cho hai làn da và hai mùa khác nhau. Nhiều người dùng một kem kiểu A vào buổi sáng mùa hè và một kem kiểu B vào buổi tối hoặc mùa hanh. Đọc bảng thành phần giúp bạn chọn đúng kiểu mà không phụ thuộc vào câu chữ trên mặt hộp.
Câu hỏi thường gặp
Ceramide và axit hyaluronic, nên mua cái nào trước?
Nếu da đang bong, rát, căng vì hàng rào yếu, ưu tiên kem có ceramide. Nếu da dầu nhưng hay căng sau rửa mặt, serum hoặc gel có axit hyaluronic nhẹ nhàng là đủ. Nhiều kem dưỡng đã có cả hai, nên chưa cần mua riêng từng chất.
Serum axit hyaluronic bôi xong da càng khô là vì sao?
Thường do bôi lên da quá khô trong phòng máy lạnh và không có lớp kem phủ, nên nước bốc hơi theo. Hãy bôi lên da còn hơi ẩm và khoá lại bằng kem dưỡng. Nếu vẫn rát, xem lại thành phần khác trong serum như cồn khô hay hương liệu.
Vaseline có dùng làm kem dưỡng mặt được không?
Petrolatum là chất khoá ẩm hiệu quả và ít gây dị ứng, hay được dùng cho da rất khô, quanh mũi khi cảm, môi nứt. Với da dầu, dễ mụn, lớp vaseline dày trên cả mặt có thể quá nặng. Dùng một lớp mỏng cuối chu trình buổi tối ở vùng khô là hợp lý.
Kem dưỡng có ceramide có hợp với da dầu mụn không?
Có thể hợp, tuỳ công thức. Ceramide không gây mụn theo bản chất; điều quyết định là nền kem nặng hay nhẹ. Da dầu mụn có thể chọn lotion hoặc gel có ceramide thay vì kem đặc nhiều bơ.
Bao lâu thì hàng rào da phục hồi?
Với kích ứng nhẹ do quá tay hoạt chất, nhiều người thấy đỡ sau một đến hai tuần chăm sóc đơn giản. Lớp sừng thay mới hoàn toàn mất vài tuần. Nếu sau hai tuần vẫn rát, đỏ, bong mảng, nên gặp bác sĩ da liễu.
Kem dưỡng có urea có tốt cho da mặt không?
Urea nồng độ thấp là chất giữ ẩm tốt và có trong nhiều kem dưỡng mặt. Nồng độ cao hơn có tác dụng làm mềm lớp sừng, thường dùng cho gót chân, khuỷu tay. Da mặt nhạy cảm có thể châm chích với urea, nên thử ở vùng nhỏ trước.