Son dưỡng tự làm từ vaseline là hỗn hợp sáp dầu khoáng tinh khiết (petroleum jelly) đun chảy, có thể thêm một chút sáp ong cho cứng và một ít son cũ để có màu, rồi đổ vào hũ sạch cho đông lại. Nó làm được một việc khá tốt: phủ một lớp màng mỏng giữ nước trên môi, giúp môi bớt khô ráp khi trời hanh hay ngồi máy lạnh cả ngày. Nó không làm môi hồng lên, không "trị thâm môi" và không chữa được môi nứt do bệnh.
Phần dễ sai không nằm ở công thức mà ở vệ sinh và nguyên liệu pha thêm. Một hũ son tự làm không có chất bảo quản, đặt trong túi xách giữa trời nóng ẩm, chọc tay vào mỗi ngày là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn và nấm mốc. Bài dưới đây đi từ chuyện vaseline thật sự làm gì, công thức cơ bản, cách pha màu an toàn, tới hạn dùng và những trường hợp không nên tự làm.
Vaseline làm gì cho môi, và không làm được gì
Vaseline là tên một nhãn hàng, nhưng ở Việt Nam đã thành tên gọi chung cho sáp dầu khoáng tinh khiết, loại dùng trong mỹ phẩm và dược phẩm. Chất này thuộc nhóm khoá ẩm: nó không mang nước vào môi mà nằm trên bề mặt, làm chậm quá trình nước bốc hơi khỏi lớp da mỏng ở môi. Môi gần như không có tuyến dầu, lớp sừng lại rất mỏng, nên mất nước nhanh hơn da mặt nhiều lần; vì thế một lớp khoá ẩm đơn giản đã đủ tạo khác biệt rõ.
Hiểu cơ chế này giúp dùng đúng. Thoa vaseline lên môi đang khô cong thì chỉ giữ lại chút nước ít ỏi còn trong môi. Thoa ngay sau khi rửa mặt, lúc môi còn hơi ẩm, hoặc chấm một lớp mỏng nước lên môi rồi thoa, hiệu quả giữ ẩm tốt hơn hẳn. Buổi tối thoa dày hơn một chút trước khi ngủ, sáng dậy môi thường mềm hơn.
Những gì vaseline không làm được cũng nên nói rõ. Nó không tẩy được da chết, không làm hồng môi, không làm mờ thâm môi do nắng hay do di truyền. Môi nứt rỉ máu kéo dài, nứt khoé miệng đau rát, môi bong vảy mãi không lành, hay môi sưng ngứa sau khi dùng một sản phẩm mới là những dấu hiệu nên đi khám da liễu, vì nguyên nhân có thể là dị ứng, nhiễm nấm hoặc thiếu chất, không phải chỉ là khô.
Nguyên liệu: chọn gì và tránh gì
Một hũ son dưỡng chỉ cần hai ba thứ. Điều quan trọng là mọi thứ chạm vào môi phải là loại dùng được cho người, vì môi là chỗ son đi vào miệng mỗi ngày:
| Nguyên liệu | Vai trò | Chọn thế nào | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Sáp dầu khoáng tinh khiết | Thành phần chính, khoá ẩm | Loại dùng cho mỹ phẩm hoặc dược phẩm, hộp còn nguyên niêm phong | Không dùng loại công nghiệp bôi trơn máy móc |
| Sáp ong | Làm son cứng hơn, đổ được vào thỏi | Sáp ong đã lọc sạch, màu vàng nhạt hoặc trắng | Người dị ứng phấn ong, keo ong nên bỏ qua |
| Dầu thực vật (dầu dừa, dầu hạnh nhân, dầu ô liu) | Cho son mềm, dễ tán | Chai còn hạn, mới mở | Dầu dừa dễ chảy khi trời nóng; dầu dễ ôi nên làm ít |
| Son môi cũ | Tạo màu | Son còn hạn, không đổi mùi, không có đốm lạ | Cạo phần bên trong, bỏ lớp bề mặt đã chạm môi |
| Tinh dầu | Tạo mùi | Tốt nhất là không dùng | Bạc hà, quế, cam chanh dễ kích ứng hoặc làm môi nhạy nắng |
Hai thứ nên loại hẳn khỏi danh sách: sáp màu, bút chì màu của trẻ con và phẩm màu thực phẩm dạng nước. Sáp màu vẽ tranh không được làm ra để bôi lên môi, chất tạo màu và tạp chất trong đó không được kiểm soát như mỹ phẩm. Phẩm màu nước thì không hoà vào sáp, chỉ lắng thành giọt và làm son nhanh hỏng.
Nếu muốn có màu mà không dùng son cũ, một chút bột ca cao nguyên chất cho màu nâu nhạt là lựa chọn ít rủi ro, nhưng màu rất nhẹ và son có mùi sô cô la.
Công thức cơ bản và các bước làm
Công thức dưới đây cho khoảng hai hũ nhỏ, đủ dùng vài tuần. Tỉ lệ chỉ là điểm khởi đầu, có thể chỉnh theo độ cứng bạn thích:
- Rửa tay, lau mặt bàn. Rửa hũ đựng và thìa bằng nước rửa chén, tráng nước sôi, úp cho khô hẳn. Nếu có cồn y tế 70 độ, lau lại lòng hũ và chờ cồn bay hết.
- Cho vào một bát thuỷ tinh nhỏ khoảng hai thìa cà phê vaseline và nửa thìa cà phê sáp ong bào mỏng. Muốn son mềm hơn thì thêm nửa thìa dầu thực vật; muốn đổ thành thỏi thì tăng sáp ong lên gần bằng vaseline.
- Đặt bát vào nồi nước nóng (cách thuỷ), lửa nhỏ, khuấy tới khi sáp ong tan hết. Không đun trực tiếp trên bếp hay trong lò vi sóng vì sáp nóng rất nhanh và có thể bén lửa.
- Muốn có màu, nhấc bát ra khỏi nồi, cho vào một mẩu son cũ cỡ hạt đậu xanh cạo từ ruột thỏi, khuấy tới khi đều màu. Thêm từng chút một; son cũ có màu đậm hơn bạn tưởng.
- Đổ ngay vào hũ khi hỗn hợp còn lỏng, để nguội ở nhiệt độ phòng khoảng nửa tiếng rồi mới đậy nắp, tránh hơi nước đọng lại trong hũ.
- Dán một mẩu giấy ghi ngày làm dưới đáy hũ. Chi tiết nhỏ này quyết định bạn có biết khi nào cần bỏ đi hay không.
Sáp nóng có thể gây bỏng sâu vì bám vào da và giữ nhiệt lâu. Làm khi trẻ con không ở quanh bếp, dùng khăn lót tay khi nhấc bát, và nếu sáp bắn vào da thì xả nước mát ngay, không bóc lớp sáp ra.
Giữ sạch và hạn dùng của son tự làm
Son tự làm không có chất bảo quản. Vaseline nguyên chất rất bền vì gần như không chứa nước để vi sinh vật sống. Nhưng mỗi lần bạn chấm ngón tay vào hũ là đưa thêm vi khuẩn và chút ẩm từ da vào; thêm dầu thực vật hay son cũ thì hỗn hợp càng dễ hỏng hơn bản gốc.
Hạn dùng thực tế nên tính theo tuần. Một mốc thận trọng là dùng trong khoảng hai tới ba tháng với hỗn hợp có dầu thực vật, ngắn hơn nếu để trong túi xách giữa trời nắng. Thấy son đổi mùi hắc, có đốm, tách lớp, hoặc môi bắt đầu rát khi thoa thì bỏ ngay, không cần chờ hết hạn.
Dùng que hoặc thìa nhỏ thay cho ngón tay. Que gỗ sạch, thìa nhựa nhỏ, hoặc rửa tay trước khi chấm là cách đơn giản để hũ sạch lâu hơn. Nếu đổ vào ống thỏi xoay được thì càng tốt vì ít chạm tay.
Mỗi người một hũ. Không dùng chung son dưỡng, kể cả với người nhà. Mụn rộp ở môi lây qua đồ dùng chạm môi, và người mang virus có thể không thấy vết loét lúc đó.
Bảo quản chỗ mát. Để hũ trong ngăn kéo bàn làm việc hay tủ quần áo thay vì cốp xe máy hoặc bậu cửa sổ. Son chảy rồi đông lại nhiều lần sẽ tách dầu và mau ôi.
Chỉnh độ cứng, độ màu khi mẻ đầu chưa ưng
Son quá mềm, chảy khi trời nóng. Đun cách thuỷ lại, thêm sáp ong từng chút khoảng một phần tư thìa cà phê, khuấy tan rồi nhỏ một giọt lên đĩa lạnh để thử độ cứng trước khi đổ lại vào hũ. Bỏ bớt dầu dừa nếu công thức có, vì dầu dừa là thứ làm son chảy nhanh nhất.
Son quá cứng, kéo rít trên môi. Thêm một chút vaseline hoặc dầu thực vật rồi đun lại. Son cứng thường do tỉ lệ sáp ong cao; với son trong hũ, chỉ cần sáp ong bằng khoảng một phần tư lượng vaseline là đủ đặc.
Màu loang, có vệt. Son cũ chưa tan hết hoặc cho vào khi hỗn hợp đã nguội bớt. Đun lại, khuấy lâu hơn bằng que sạch. Một số son lì chứa nhiều bột màu, khó hoà đều vào sáp; dùng son dạng kem hoặc son bóng cũ sẽ dễ hơn.
Màu quá đậm. Thêm vaseline để pha loãng. Vì vậy nên bắt đầu với ít son cũ, thử màu trên mu bàn tay, rồi mới thêm. Khi lên môi, son dưỡng có màu thường nhạt hơn màu trong hũ, nên chọn mức màu bạn thấy hơi đậm hơn ý muốn một chút.
Son có mùi dầu. Dầu thực vật đã cũ hoặc bị đun quá nóng. Lần sau dùng chai dầu mới mở, giữ lửa nhỏ và nhấc bát ra ngay khi sáp vừa tan. Che mùi bằng tinh dầu không phải cách hay vì làm tăng nguy cơ kích ứng.
Ai không nên tự làm, và khi nào nên mua sẵn
Người có cơ địa dị ứng, từng bị viêm môi do son hoặc kem đánh răng, nên mua son dưỡng làm sẵn có bảng thành phần ngắn, không hương liệu, thay vì tự pha. Ở nhà khó biết chính xác thứ gì gây kích ứng, còn sản phẩm làm sẵn ít nhất có bảng thành phần để đối chiếu với bác sĩ. Người dị ứng với các sản phẩm từ ong thì bỏ sáp ong, chỉ dùng vaseline và một ít dầu.
Không nên tự làm son màu để cho trẻ nhỏ dùng. Trẻ hay liếm và nuốt son, da môi trẻ mỏng hơn, mà nguồn màu từ son cũ của người lớn chưa chắc phù hợp. Với trẻ bị khô môi, một lớp vaseline nguyên chất mỏng thường là đủ, và nếu môi trẻ nứt đau kéo dài thì nên đưa đi khám.
Cũng nên thực tế về công sức. Son tự làm thú vị khi bạn muốn tận dụng thỏi son cũ còn một nửa, hoặc thích tự tay làm quà nhỏ. Nhưng nếu mục tiêu chỉ là có son dưỡng tốt và an toàn, một thỏi son dưỡng không mùi bán ở hiệu thuốc thường đã giải quyết được. Đi nắng nhiều thì nên chọn loại có chỉ số chống nắng, vì môi cũng bị cháy nắng và thâm đi theo năm tháng, điều mà son tự làm không làm được.
Câu hỏi thường gặp
Thoa vaseline lên môi mỗi ngày có hại không?
Với đa số người thì không. Sáp dầu khoáng tinh khiết dùng trong mỹ phẩm là chất khá trơ, ít gây dị ứng. Điều cần để ý là hũ phải sạch, thoa bằng que hoặc tay sạch, và ngưng dùng nếu môi rát, sưng hay nổi mụn nhỏ quanh viền môi.
Son dưỡng vaseline có làm môi hồng hay hết thâm không?
Không. Vaseline chỉ giữ ẩm cho môi mềm và bớt bong da, nhờ vậy môi trông mịn hơn. Thâm môi do nắng, do hút thuốc hay do di truyền không mờ đi vì vaseline. Chống nắng cho môi đều đặn mới giúp hạn chế thâm thêm.
Có thể dùng dầu dừa thay sáp ong không?
Có, nhưng son sẽ rất mềm, gần như dạng sáp lỏng, và dễ chảy khi trời trên ba mươi độ vì dầu dừa tan ở khoảng hai mươi bốn, hai mươi lăm độ. Dùng hũ có nắp kín, không đổ vào thỏi, và làm lượng ít vì dầu dừa để lâu có mùi.
Son tự làm bị tách lớp hoặc có hạt nhỏ thì còn dùng được không?
Hạt nhỏ thường là sáp ong hoặc dầu đông lại không đều khi nguội, không hẳn là hỏng; đun cách thuỷ lại cho tan rồi để nguội từ từ ở nhiệt độ phòng. Nếu kèm mùi hắc, đốm màu lạ hoặc mốc trắng xanh thì bỏ đi.
Mang thai có dùng son dưỡng vaseline tự làm được không?
Vaseline nguyên chất thường được coi là an toàn để dưỡng môi khi mang thai. Phần nên thận trọng là tinh dầu và son màu cũ pha vào, vì khó biết thành phần. Muốn chắc chắn, dùng vaseline không pha gì hoặc hỏi bác sĩ đang theo dõi thai kỳ.
Môi nứt khoé miệng hoài có phải do khô không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Nứt khoé miệng kéo dài có thể do nấm, vi khuẩn, thói quen liếm môi, răng giả không khớp hoặc thiếu một số vi chất. Dưỡng ẩm giúp đỡ rát, nhưng nếu sau một hai tuần không đỡ thì nên đi khám để tìm đúng nguyên nhân.