SPF cho biết khả năng chặn tia UVB, loại tia chủ yếu gây cháy nắng; PA cho biết khả năng chặn tia UVA, loại tia đi sâu hơn, góp phần gây sạm, thâm và lão hoá. Với khí hậu nắng gắt ở Việt Nam, kem chống nắng phổ rộng có SPF từ 30 trở lên và PA từ ba dấu cộng là mức nhiều bác sĩ da liễu khuyên cho sinh hoạt hằng ngày.
Chỉ số chỉ đúng khi bôi đủ lượng. Các phép đo SPF trong phòng thí nghiệm dùng khoảng 2 mg kem trên mỗi cm² da, nhiều hơn hẳn lớp mỏng mà phần lớn người vẫn bôi. Bài này giải thích cách đọc nhãn, lượng bôi thực tế, cách bôi lại khi đi xe máy giữa trưa và cách chọn kết cấu để bạn chịu dùng mỗi ngày.
Đọc nhãn: SPF, PA và các ký hiệu thường gặp
Bảng dưới đây tóm tắt ý nghĩa các ký hiệu phổ biến trên kem chống nắng bán tại Việt Nam. Các con số phần trăm là ước lượng thường được trích dẫn trong điều kiện thử nghiệm chuẩn:
| Ký hiệu | Nghĩa là gì | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|
| SPF 15 | Chặn khoảng 93% UVB khi bôi đủ lượng | Thấp so với nắng nhiệt đới, chỉ hợp khi gần như ở trong nhà |
| SPF 30 | Chặn khoảng 97% UVB | Mức nền cho đi làm, đi học hằng ngày |
| SPF 50 | Chặn khoảng 98% UVB | Hợp khi ra ngoài nhiều, đi biển, da dễ sạm; chênh với SPF 30 không lớn như con số gợi ý |
| PA+ đến PA++++ | Mức chống UVA tăng dần theo số dấu cộng | Nên chọn từ PA+++ trở lên ở khí hậu nắng gắt |
| Phổ rộng (broad spectrum) | Chống cả UVA và UVB | Nên có, nhất là khi lo sạm, thâm |
| Chống nước 40 hoặc 80 phút | Giữ tác dụng trong thời gian đó khi ra mồ hôi, xuống nước | Vẫn phải bôi lại sau khi lau khăn hoặc hết thời gian ghi |
Điều quan trọng nhất từ bảng này: chênh lệch giữa SPF 30 và SPF 50 nhỏ hơn rất nhiều so với chênh lệch giữa bôi đủ và bôi thiếu. Một lớp SPF 50 mỏng dính có thể bảo vệ kém hơn một lớp SPF 30 đủ lượng.
Tia UVA có mặt suốt cả ngày, kể cả hôm trời âm u, và đi qua được cửa kính. Đây là lý do người làm việc cạnh cửa sổ hoặc lái ô tô nhiều giờ vẫn có thể sạm một bên mặt.
Bôi bao nhiêu là đủ cho mặt và cổ
Lượng 2 mg trên mỗi cm² quy ra cho khuôn mặt người trưởng thành thường vào khoảng một phần tư thìa cà phê, tuỳ kích cỡ mặt. Một cách ước lượng phổ biến là kẻ hai vạch kem dài bằng ngón trỏ và ngón giữa. Nhiều người thấy lượng này nhiều bất ngờ, vì quen chỉ chấm vài chấm nhỏ.
Nếu kết cấu kem quá đặc để bôi hết một lần, chia làm hai lớp: bôi lớp thứ nhất đều khắp mặt, đợi một phút cho se lại, rồi bôi lớp thứ hai. Đừng quên những chỗ hay bị sót: chân tóc, vành tai, sau tai, hai bên cổ, mí mắt dưới, sống mũi và môi. Môi nên dùng son dưỡng có chống nắng.
Kem chống nắng trong kem nền, phấn nền hay cushion có giúp thêm, nhưng gần như không ai đánh đủ lớp nền dày tương đương 2 mg/cm². Vì vậy, lớp nền có chỉ số chống nắng nên được coi là phần bổ sung, không thay được bước kem chống nắng riêng.
Bôi trước khi ra ngoài khoảng mười lăm phút để lớp kem bám đều và ổn định, đặc biệt nếu bạn sắp đội mũ bảo hiểm, đeo khẩu trang dễ cọ xát làm xô lớp kem.
Muốn biết mình có bôi đủ không, có một phép thử đơn giản: ghi lại ngày mở một tuýp kem chống nắng cho mặt và xem bao lâu thì hết. Nếu một tuýp nhỏ dùng được nửa năm, gần như chắc chắn bạn đang bôi thiếu, và chỉ số trên chai không còn phản ánh mức bảo vệ thật.
Bôi lại khi đi xe máy và làm việc ngoài trời
Kem chống nắng giảm tác dụng theo thời gian vì mồ hôi, dầu nhờn, ma sát với khẩu trang và mũ, và vì một số màng lọc bị phân huỷ dưới nắng. Khuyến nghị chung là bôi lại khoảng hai giờ một lần khi ở ngoài trời, và ngay sau khi đổ nhiều mồ hôi hoặc lau mặt. Cách làm thực tế cho người đi xe máy:
- Mang một tuýp nhỏ hoặc thỏi chống nắng dạng sáp trong túi; dạng sáp dễ dặm lên da đã có trang điểm.
- Trước khi bôi lại, thấm mồ hôi bằng khăn giấy, không chà mạnh.
- Dặm nhẹ, ưu tiên những vùng đón nắng nhiều nhất: gò má, sống mũi, trán, cằm, hai bên cổ, mu bàn tay.
- Nếu đang trang điểm, có thể dùng xịt chống nắng hoặc phấn phủ có chống nắng để giữ lớp nền; lưu ý xịt thường khó đạt đủ lượng, nên xịt nhiều lượt và tránh hít phải.
- Kết hợp che chắn: khẩu trang có độ che phủ tốt, kính râm, áo chống nắng, mũ có lưỡi trai dưới mũ bảo hiểm nửa đầu.
Che chắn vật lý là lớp bảo vệ đáng tin cậy nhất khi đi xe máy giữa trưa, vì kem dù tốt cũng bị mồ hôi và gió làm mỏng đi. Giờ nắng gắt nhất trong ngày thường rơi vào khoảng từ cuối buổi sáng đến giữa buổi chiều; nếu chủ động được, tránh ra đường trong khung giờ này.
Chống nắng cho tay chân khi đi xe máy được bàn kỹ ở những trang chuyên về chăm sóc tay chân; ở đây chỉ nhắc rằng mu bàn tay cầm lái là vùng hay sạm nhất mà ít người để ý.
Kem chống nắng vật lý, hoá học hay lai: chọn theo da
Màng lọc chống nắng chia làm hai nhóm chính: khoáng chất như kẽm oxit, titan đioxit (hay gọi là vật lý) và màng lọc hữu cơ (hay gọi là hoá học). Nhiều sản phẩm hiện nay kết hợp cả hai. Cả hai nhóm đều có tác dụng khi bôi đúng; khác nhau chủ yếu ở cảm giác và độ hợp da:
| Nhóm | Ưu điểm | Nhược điểm thường gặp | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Khoáng chất | Ít gây châm chích, dịu với da nhạy cảm | Dễ để lại vệt trắng, kết cấu dày hơn | Da nhạy cảm, da sau điều trị, người hay kích ứng |
| Hữu cơ | Kết cấu mỏng, trong, dễ tán, ít vệt trắng | Một số người bị cay mắt hoặc châm chích | Da dầu, da hỗn hợp, người ngại vệt trắng |
| Lai | Cân bằng giữa độ dịu và độ mỏng nhẹ | Phụ thuộc công thức cụ thể | Phần lớn người dùng hằng ngày |
Kem chống nắng tốt nhất là loại bạn chịu bôi đủ lượng mỗi ngày. Nếu một sản phẩm làm mặt bết, cay mắt hay để lại vệt trắng khiến bạn ngại dùng, đổi sang kết cấu khác thay vì bỏ hẳn bước này.
Da dầu thường hợp dạng gel, sữa lỏng hoặc kem có ghi kiểm soát dầu; da khô hợp dạng kem có thêm thành phần dưỡng ẩm. Người có làn da ngăm có thể chọn loại có tông màu để tránh vệt trắng.
Những hiểu lầm hay gặp về kem chống nắng
"Trời râm thì không cần bôi." Mây không chặn hết tia UV, đặc biệt là UVA. Nhiều người cháy nắng nặng nhất vào hôm trời nhiều mây vì chủ quan ở ngoài lâu.
"Ở trong nhà cả ngày thì bỏ qua." Nếu thật sự không ra ngoài và không ngồi cạnh cửa kính có nắng, nhu cầu thấp hơn. Nhưng phần lớn người vẫn ra ngoài lúc nào đó trong ngày, như đi lấy hàng, đi ăn trưa, đón con.
"SPF 100 bôi một lần dùng cả ngày." Chỉ số cao không kéo dài thời gian tác dụng. Mồ hôi, dầu và ma sát vẫn làm kem mỏng đi, nên vẫn phải bôi lại.
"Kem chống nắng gây mụn." Một số công thức đặc, nhiều dầu có thể gây bít tắc ở người dễ nổi mụn, và nếu tẩy trang không sạch cũng dễ nổi mụn. Giải pháp là chọn kết cấu nhẹ và làm sạch kỹ buổi tối, không phải bỏ chống nắng.
"Da ngăm không cần chống nắng." Da nhiều sắc tố ít cháy nắng hơn, nhưng vẫn bị sạm, thâm sau mụn đậm hơn và vẫn chịu tác hại lâu dài của tia UV.
"Chống nắng làm thiếu vitamin D." Vấn đề vitamin D phức tạp hơn và phụ thuộc chế độ ăn, thời gian ở ngoài trời, sức khoẻ chung. Nếu lo thiếu vitamin D, nên hỏi bác sĩ thay vì bỏ chống nắng.
Tẩy rửa kem chống nắng buổi tối và lưu ý khi dùng lâu dài
Kem chống nắng thông thường có thể rửa sạch bằng sữa rửa mặt. Loại ghi chống nước, chống mồ hôi, hoặc khi bạn đã bôi lại nhiều lần trong ngày và trang điểm thêm, nên làm sạch hai bước: bước đầu dùng dầu, sáp hoặc nước tẩy trang để hoà tan lớp kem, bước sau dùng sữa rửa mặt. Cách làm sạch hai bước được giải thích kỹ ở bài riêng của danh mục.
Kem chống nắng có hạn dùng. Sản phẩm quá hạn, để trong cốp xe nóng nhiều ngày, tách lớp, đổi mùi, đổi màu thì nên bỏ. Nắng nóng làm màng lọc kém ổn định, nên cất kem ở chỗ mát và mang theo trong túi có che chắn.
Nếu bôi kem chống nắng mà da đỏ, ngứa, nổi mẩn, hoặc mắt cay xè, ngừng sản phẩm đó. Phản ứng lặp lại với nhiều loại khác nhau, hoặc da có những đốm sạm mới xuất hiện, nốt ruồi thay đổi hình dạng, màu sắc, chảy máu thì nên đi khám bác sĩ da liễu sớm.
Câu hỏi thường gặp
Bôi kem chống nắng trước hay sau kem dưỡng ẩm?
Sau. Kem chống nắng là lớp cuối cùng của chu trình buổi sáng, trước khi trang điểm. Đợi kem dưỡng thấm khoảng một hai phút rồi mới bôi kem chống nắng để lớp chống nắng không bị loãng hoặc xô lệch.
Có cần bôi kem chống nắng khi đeo khẩu trang không?
Có. Khẩu trang vải mỏng không chặn hết tia UV, lại để hở vùng trán, mắt, gò má trên. Ma sát của khẩu trang còn làm kem mòn nhanh, nên bôi đủ lượng và dặm lại khi tháo khẩu trang lâu.
Kem chống nắng dùng cho mặt có bôi lên người được không?
Được, nhưng tốn vì cơ thể cần lượng lớn. Ngược lại, kem dành cho cơ thể đôi khi đặc và nhiều dầu, dễ gây bít tắc khi bôi lên mặt của người da dầu, da mụn. Mỗi vùng dùng sản phẩm phù hợp là tiện nhất.
Đang trị mụn, dùng hoạt chất mạnh có cần chống nắng kỹ hơn không?
Có. Một số hoạt chất như axit tẩy tế bào chết hay retinoid làm da nhạy cảm hơn với ánh nắng. Thâm sau mụn cũng dễ đậm lên khi phơi nắng. Bôi đủ lượng, bôi lại và che chắn khi ra ngoài.
Mở nắp kem chống nắng dùng được bao lâu?
Xem hạn dùng in trên bao bì và ký hiệu hũ mở nắp có số tháng. Nếu dùng đủ lượng mỗi ngày, một tuýp nhỏ cho mặt thường hết trong vài tuần đến hai tháng. Dùng mãi không hết là dấu hiệu bạn đang bôi quá ít.
Trẻ em và phụ nữ mang thai dùng kem chống nắng thế nào?
Phụ nữ mang thai thường được khuyên ưu tiên che chắn và có thể chọn kem chống nắng khoáng chất. Với trẻ nhỏ, đặc biệt dưới sáu tháng tuổi, ưu tiên tránh nắng và che chắn. Trường hợp cụ thể nên hỏi bác sĩ.