Thử mỹ phẩm ở một vùng da nhỏ trong vài ngày trước khi bôi cả mặt là cách đơn giản nhất để phát hiện sớm kích ứng hoặc dị ứng. Cách làm phổ biến: bôi một lượng nhỏ lên cùng một vị trí, ví dụ dưới hàm, sau tai hoặc mặt trong cánh tay, ngày một đến hai lần, liên tục khoảng một tuần. Không đỏ, ngứa, mẩn thì khả năng phản ứng khi dùng cả mặt thấp hơn.
Thử tại nhà không phải là test dị ứng của bác sĩ và không đảm bảo tuyệt đối. Nhưng nó loại được phần lớn các trường hợp "mua về bôi một lần là sưng mặt", nhất là với da nhạy cảm, người từng dị ứng mỹ phẩm, hay khi dùng sản phẩm có axit, retinol, hương liệu, tinh dầu. Bài này hướng dẫn từng bước, cách đọc phản ứng và lúc nên dừng để gặp bác sĩ.
Kích ứng và dị ứng: hai phản ứng khác nhau
Kích ứng là khi một chất trực tiếp làm tổn thương lớp ngoài của da: axit mạnh, retinol, cồn khô, xà phòng mạnh. Ai bôi đủ nhiều, đủ lâu cũng có thể bị. Kích ứng thường xuất hiện nhanh, trong vài phút đến vài giờ, cảm giác rát, châm, căng, đỏ đúng chỗ bôi, và thường giảm khi ngưng sản phẩm hoặc giảm tần suất.
Dị ứng tiếp xúc là phản ứng của hệ miễn dịch với một chất cụ thể, như một chất thơm, chất bảo quản, thuốc nhuộm. Chỉ người đã "mẫn cảm" với chất đó mới bị, và một khi đã mẫn cảm thì thường kéo dài lâu. Dị ứng hay xuất hiện chậm hơn, sau một đến vài ngày, với ngứa nổi bật, nổi mẩn, sưng, đôi khi lan ra ngoài vùng bôi, như mí mắt dù bạn chỉ bôi ở má.
Sự khác biệt này giải thích vì sao thử trong vài ngày tốt hơn thử một lần rồi kết luận ngay. Kích ứng có thể thấy ngay buổi đầu; dị ứng có khi chỉ lộ ra ở ngày thứ ba, thứ năm. Nó cũng giải thích vì sao một sản phẩm bạn dùng ổn nhiều tháng đột nhiên gây phản ứng: da có thể mẫn cảm dần với một thành phần sau nhiều lần tiếp xúc.
Cách thử từng bước
Cách làm dưới đây phỏng theo kiểu thử bôi lặp lại thường được nhắc trong da liễu, điều chỉnh cho việc tự làm ở nhà:
- Chọn vị trí. Với sản phẩm dùng cho mặt, chọn một vùng nhỏ cỡ đồng xu ở dưới góc hàm hoặc sau tai, vì da ở đây gần giống da mặt hơn cánh tay. Người muốn an toàn hơn có thể thử ở mặt trong cánh tay trước rồi mới tới dưới hàm.
- Chuẩn bị da. Vùng thử không có vết xước, mụn viêm hay đang bị kích ứng. Không bôi sản phẩm mới nào khác ở cùng chỗ.
- Bôi đúng cách bạn sẽ dùng. Lượng nhỏ, đúng thời điểm dự định. Sản phẩm rửa trôi như sữa rửa mặt thì thoa rồi rửa sau một phút như bình thường.
- Lặp lại. Ngày một đến hai lần, cùng một vị trí, liên tục khoảng năm đến bảy ngày.
- Quan sát và ghi lại. Mỗi ngày nhìn kỹ dưới ánh sáng tốt, ghi vài chữ hoặc chụp ảnh: không gì, hơi đỏ, ngứa, mẩn.
- Kết luận. Hết tuần không có phản ứng thì bắt đầu dùng trên mặt, tần suất như hướng dẫn; với hoạt chất mạnh vẫn bắt đầu thưa và tăng dần.
Với sản phẩm dùng quanh mắt, môi, hoặc thuốc nhuộm tóc, thử thêm ở vùng gần đó sau khi đã thử ở cánh tay, vì da quanh mắt mỏng và phản ứng khác. Riêng thuốc nhuộm tóc, nhiều hãng có hướng dẫn thử riêng trên bao bì; nên làm theo hướng dẫn đó.
Đọc phản ứng trong lúc thử
Không phải mọi cảm giác đều là dấu hiệu xấu. Bảng gợi ý cách đọc:
| Bạn thấy gì | Thường là | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Châm nhẹ vài giây rồi hết, không đỏ | Bình thường với sản phẩm có axit, vitamin C | Tiếp tục thử, quan sát |
| Hơi đỏ thoáng qua dưới 30 phút | Phản ứng nhẹ, hay gặp với niacinamide nồng độ cao, axit | Tiếp tục nhưng lưu ý; nếu dùng trên mặt thì bắt đầu rất thưa |
| Rát kéo dài, đỏ, khô bong tại chỗ | Kích ứng | Ngưng sản phẩm ở vùng đó; có thể không hợp với bạn hoặc cần nồng độ thấp hơn |
| Ngứa, nổi mẩn nhỏ, sưng sau một đến vài ngày | Nghi dị ứng tiếp xúc | Ngưng hẳn, ghi lại bảng thành phần, không thử lại trên mặt |
| Mẩn lan rộng ngoài vùng bôi, sưng mí mắt, môi | Phản ứng mạnh hơn | Ngưng, rửa sạch, đi khám; nếu khó thở, sưng họng phải cấp cứu ngay |
Phản ứng có thể xuất hiện muộn, nên đừng dừng quan sát sau ngày đầu. Nếu một sản phẩm gây phản ứng, giữ lại hộp hoặc chụp bảng thành phần. Khi nhiều sản phẩm khác nhau cùng gây phản ứng, so bảng thành phần có thể lộ ra điểm chung, ví dụ cùng một chất bảo quản hay cùng chứa hương liệu.
Những sản phẩm nên thử kỹ nhất
Không phải sản phẩm nào cũng cần một tuần thử. Ưu tiên thử kỹ với:
- Sản phẩm có hương liệu, tinh dầu, chiết xuất thực vật nhiều loại.
- Sản phẩm có axit (AHA, BHA), retinol, vitamin C axit ascorbic, benzoyl peroxide.
- Thuốc nhuộm tóc, thuốc uốn, duỗi, sản phẩm tẩy lông dạng kem.
- Kem chống nắng mới nếu bạn từng bị phản ứng với kem chống nắng.
- Sản phẩm dùng quanh mắt: kem mắt, mascara, kẻ mắt, keo dán mi.
- Sản phẩm không rõ nguồn gốc, không có nhãn phụ tiếng Việt, hàng tự làm: tốt nhất là không dùng, thử tại nhà cũng không bù được rủi ro về thành phần không công bố.
- Mọi sản phẩm mới khi da bạn đang trong giai đoạn nhạy cảm: sau cháy nắng, sau thủ thuật, đang bùng phát viêm da.
Ngược lại, khi đổi sang một phiên bản khác của sản phẩm cùng dòng mà bảng thành phần gần như giống hệt, nhiều người chỉ thử ngắn hai ba ngày. Đây là đánh đổi hợp lý, miễn là bạn so bảng thành phần trước.
Giới hạn của việc thử tại nhà
Thử tại nhà không phát hiện được mọi phản ứng. Có những chất chỉ gây vấn đề khi gặp ánh nắng, gọi là phản ứng quang độc hoặc quang dị ứng; nếu bạn thử ở sau tai, chỗ ít ra nắng, có thể không thấy gì. Một số người cũng chỉ phản ứng khi da mặt đang yếu hơn da thử, ví dụ vùng quanh mũi bị cọ khi cảm cúm.
Ngược lại, một phản ứng khi thử chưa chắc là dị ứng thật. Có thể sản phẩm đơn giản là quá mạnh với vùng da đó. Đó là lý do khi bị phản ứng nhiều lần với nhiều sản phẩm, bạn nên gặp bác sĩ da liễu. Bác sĩ có thể chỉ định test áp, tức là dán các chất gây dị ứng chuẩn lên lưng trong vài ngày và đọc kết quả theo quy trình, để tìm ra chính xác chất bạn cần tránh.
Kết quả test áp là thông tin rất có giá trị: thay vì tránh cả một loại sản phẩm, bạn chỉ cần tránh một vài tên cụ thể trên bảng thành phần. Đừng tự mua bộ "test dị ứng tại nhà" trôi nổi; quy trình đọc kết quả cần người có chuyên môn.
Khi đã bị phản ứng: làm gì ngay và khi nào đi khám
Nếu đang dùng trên mặt mà bị phản ứng, rửa nhẹ bằng nước mát và sữa rửa mặt dịu, ngưng mọi sản phẩm mới. Trong vài ngày tiếp theo chỉ dùng sữa rửa mặt dịu và một kem dưỡng đơn giản không hương liệu mà bạn đã dùng ổn từ trước. Chườm mát có thể giúp dịu cảm giác nóng rát. Tránh trang điểm, tẩy da chết, xông hơi.
Không tự bôi thuốc có corticoid mua không cần đơn hoặc thuốc "trị mọi loại mẩn" xin của người quen. Corticoid dùng sai cách, nhất là trên mặt, có thể gây những vấn đề khó chữa hơn phản ứng ban đầu.
Nên đi khám da liễu nếu phản ứng không giảm sau vài ngày ngưng sản phẩm, lan rộng, phồng rộp, rỉ dịch, sưng mí mắt nhiều, hoặc bạn bị phản ứng lặp lại với nhiều sản phẩm. Đi cấp cứu ngay nếu có sưng môi, lưỡi, họng, khó thở, chóng mặt; đây là dấu hiệu phản ứng toàn thân, hiếm gặp với mỹ phẩm nhưng cần xử lý gấp.
Khi đi khám, mang theo sản phẩm hoặc ảnh chụp bảng thành phần, ghi lại thời gian bắt đầu dùng và lúc phản ứng xuất hiện. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn nhiều so với mô tả bằng trí nhớ.
Thử từng loại sản phẩm cho đúng cách dùng thật
Sữa rửa mặt, dầu gội, sữa tắm. Đây là sản phẩm rửa trôi, tiếp xúc ngắn. Thử bằng cách thoa lên vùng nhỏ khoảng một phút rồi rửa sạch, lặp lại vài ngày. Thử kiểu để nguyên trên da cả ngày sẽ cho kết quả khắt khe hơn thực tế.
Kem dưỡng, serum, kem chống nắng. Sản phẩm lưu lại trên da nên thử để nguyên, ngày một đến hai lần như cách bạn sẽ dùng. Với kem chống nắng, nếu nghi phản ứng khi ra nắng, có thể thử ở vùng da có tiếp xúc ánh sáng như mặt ngoài cẳng tay.
Kem nền, cushion, phấn má. Thử vừa để xem màu vừa để xem phản ứng. Thoa một vệt dọc xương hàm vài ngày liền; ngoài phản ứng, bạn còn biết lớp nền có bị xuống tông hay bết khi trời nóng không.
Mascara, kẻ mắt, keo dán mi. Thử trước ở mặt trong cánh tay, sau đó mới dùng một lớp ở chân mi một bên mắt. Keo dán mi chứa chất dễ gây dị ứng với một số người; mí mắt sưng, ngứa sau khi dùng thì ngưng ngay.
Thuốc nhuộm tóc. Làm theo hướng dẫn thử trên bao bì, thường bôi một lượng nhỏ sau tai hoặc trong khuỷu tay và chờ theo thời gian ghi trên hộp trước mỗi lần nhuộm, kể cả khi đã từng dùng loại đó. Ở tiệm, bạn có quyền yêu cầu thử trước.
Câu hỏi thường gặp
Thử ở cánh tay thấy ổn, lên mặt vẫn bị là vì sao?
Da mặt mỏng hơn, nhiều tuyến dầu và nhạy cảm hơn da cánh tay, đặc biệt quanh mắt, mũi, miệng. Vì vậy nên thử thêm ở dưới hàm hoặc sau tai trước khi bôi cả mặt. Ngoài ra, cách dùng trên mặt thường nhiều lớp hơn, có thể cộng dồn kích ứng.
Sản phẩm ghi "đã kiểm nghiệm da liễu" có cần thử nữa không?
Vẫn nên thử nếu da bạn nhạy cảm hoặc sản phẩm có hoạt chất mạnh. Kiểm nghiệm của hãng thực hiện trên một nhóm người với điều kiện riêng; nó cho biết sản phẩm không gây phản ứng ở phần lớn người thử, không đảm bảo cho riêng bạn.
Thử bao nhiêu sản phẩm một lúc được?
Tốt nhất là mỗi lần một sản phẩm. Nếu buộc phải thử nhiều, dùng các vị trí khác nhau xa nhau, ví dụ cánh tay trái và cánh tay phải, và ghi rõ chỗ nào thử sản phẩm nào. Thử chồng nhiều sản phẩm ở một chỗ thì không biết sản phẩm nào gây phản ứng.
Đã dùng sản phẩm nhiều tháng không sao, tự nhiên bị mẩn thì do đâu?
Có thể da đã mẫn cảm dần với một thành phần, công thức sản phẩm vừa thay đổi, sản phẩm đã quá hạn sau mở nắp, hoặc da đang yếu hơn vì thời tiết, bệnh, sản phẩm khác. Ngưng sản phẩm, so bảng thành phần lô mới và cũ, và đi khám nếu phản ứng kéo dài.
Da sẫm màu có cần thử kỹ hơn không?
Với da sẫm màu, đỏ có thể khó thấy hơn và kích ứng dễ để lại thâm sau viêm kéo dài. Vì vậy nên chú ý thêm cảm giác ngứa, rát, nóng và sự thay đổi màu sậm hơn ở vùng thử, chứ không chỉ nhìn màu đỏ.
Có nên thử mỹ phẩm bằng tester ở cửa hàng ngay trên mặt?
Tester dùng chung dễ nhiễm khuẩn và không cho biết phản ứng chậm. Nếu muốn thử ở cửa hàng, xin dùng que hoặc bông sạch, thử ở mu bàn tay hoặc cổ tay để xem màu và kết cấu; còn việc thử kích ứng vẫn nên làm ở nhà trong vài ngày.